Nhiều phụ huynh lo lắng rằng nếu không định hướng nghề nghiệp cho con từ sớm, con sẽ “lạc trôi” hoặc bỏ lỡ thời điểm vàng để đầu tư. Tuy nhiên, việc cố gắng hình dung nghề nghiệp cụ thể khi con còn quá nhỏ đôi khi lại là “con dao hai lưỡi”.
Định hướng nghề nghiệp sớm: Tâm lý “đón đầu” hay sự vội vã?
Không ít lần tôi nhận được câu hỏi từ những người quen: “Con mình đang học lớp 5, cháu thích vẽ/thích chơi robot… Vậy theo bạn nó hợp với ngành gì để mình còn biết đường hướng cho con theo từ bây giờ?”.
Đừng vội “chốt” ngành cho con chỉ vì những sở thích nhất thời khi còn nhỏ. Nguồn: mbmart
Đa số trường hợp, khi hỏi sâu hơn, tôi nhận thấy kết luận “con thích” thường chỉ dựa trên việc con đòi đi học môn đó, còn năng lực và sự gắn bó của con trong môn đó ra sao thì cha mẹ chưa rõ. Tâm lý chung của phụ huynh là muốn xác định một ngành cụ thể (theo truyền thống gia đình hoặc sở thích nhất thời của con) để sớm tập trung nguồn lực đầu tư. Họ tin rằng đó là cách hiệu quả nhất để con thành công trong tương lai.
Tại sao không nên “đóng khung” nghề nghiệp khi con còn quá nhỏ?
Câu trả lời của tôi luôn là: Đừng vội. Khi con đang ở lứa tuổi mẫu giáo, tiểu học hay đầu trung học cơ sở, mọi dự đoán về nghề nghiệp đều quá sớm vì những lý do sau:
- Dữ liệu chưa đủ: Ở tuổi này, trẻ đang trong giai đoạn hình thành các đặc điểm cá nhân (tính cách, sở thích, mối quan tâm,..) và khám phá thế giới xung quanh. Những sở thích lúc này thường mang tính nhất thời và chịu ảnh hưởng mạnh bởi môi trường xung quanh.
- Sự thay đổi của thị trường lao động: Thế giới đang biến chuyển chóng mặt. Có những nghề nghiệp hôm nay là “hot” nhưng 10 năm nữa có thể biến mất hoặc thay đổi hoàn toàn bản chất.
- Năng lực cốt lõi chưa bộc lộ: Trẻ cần trải qua nhiều thử thách khác nhau để biết mình thực sự giỏi gì và giới hạn của mình ở đâu.
Để con tự do học hỏi, khám phá và trải nghiệm. Nguồn: Sở GD&ĐT Quảng Trị
Thay vì vội vàng định hướng con theo một nghề cụ thể, điều quan trọng hơn ở giai đoạn này là tạo điều kiện để con khám phá đa dạng, phát triển các kỹ năng nền tảng và dần hình thành sự hiểu biết về chính mình. Định hướng đúng lúc không phải là chọn sẵn con đường cho con, mà là đồng hành để con có đủ năng lực và sự chín chắn để tự lựa chọn con đường của mình khi thời điểm đến.
Hệ lụy của việc “đóng khung” tương lai sớm
Sự ổn định và chắc chắn vốn là giá trị ăn sâu vào tâm trí người Việt. Thế nhưng, định hướng nghề dựa trên những thông tin sơ sài ở tuổi nhỏ là một điều tai hại:
Hạn chế không gian khám phá
Khi đã nhắm cho con một nghề, cha mẹ vô tình bỏ qua hoặc xem nhẹ những tài năng khác đang nảy mầm của trẻ.
Nắn dòng chảy một cách cứng nhắc
Đứa trẻ sẽ phát triển theo một lộ trình được lập trình sẵn. Nó có thể an toàn, nhưng lại chặt đứt cơ hội để bộc lộ những tiềm năng đột phá.
Áp lực vô hình
Việc phải trở thành “ai đó” theo kỳ vọng của cha mẹ từ bé khiến trẻ mất đi niềm vui tự thân trong việc học tập và trải nghiệm.
“Chúng ta tin rằng mình đang cho đứa nhỏ một không gian phát triển thuận lợi nhưng vô tình lại tước đi quyền được thử và sai – vốn là tiền đề của sự trưởng thành.” Một môi trường quá thuận lợi đôi khi không giúp trẻ tiến nhanh hơn mà khiến trẻ phụ thuộc nhiều hơn vào những định hướng bên ngoài. Trong khi đó, chính những lần thử, sai và điều chỉnh mới là con đường tự nhiên để một con người hiểu rõ mình là ai và muốn đi về đâu.
Hãy để con được trải nghiệm và tìm thấy chính mình
Thay vì cố gắng tìm câu trả lời “Con sẽ làm nghề gì?”, hãy tập trung vào việc giúp con trả lời câu hỏi “Con là ai?”.
- Tạo cơ hội trải nghiệm đa dạng: Hãy cho con thử sức ở nhiều lĩnh vực từ nghệ thuật, khoa học đến các công việc gia đình hàng ngày.
- Quan sát và đồng hành: Hãy nhớ lại thời tuổi trẻ của mình, khi chúng ta được tự do sáng tạo hoặc phụ giúp cha mẹ. Đó là những cơ hội giúp chúng ta tìm ra bản sắc thật nhất. Hãy dành thời gian quan sát, trò chuyện với con thay vì chỉ nhìn vào bảng điểm và những sở thích nhất thời.
- Đừng sợ lãng phí: Nhiều phụ huynh lo con “lạc trôi” nếu cứ thử hết cái này đến cái khác. Thực tế, sự trải nghiệm ở tuổi nhỏ chính là dữ liệu quý giá nhất để đến khi cần ra quyết định, con có đủ cơ sở để chọn lựa đúng đắn.
Cha mẹ đồng hành cùng con trong hành trình tìm kiếm “Con là ai?”. Nguồn: Pantado
Khi được trao quyền trải nghiệm và được người lớn đồng hành một cách kiên nhẫn, đứa trẻ học được rằng hành trình trưởng thành không phải là đi theo một con đường có sẵn mà là quá trình từng bước khám phá chính mình. Khi câu hỏi “Con là ai?” được trả lời ngày càng rõ, câu hỏi “Con sẽ làm nghề gì?” sẽ không còn là gánh nặng, mà trở thành một lựa chọn tự nhiên xuất phát từ sự hiểu biết về bản thân.
Đầu tư cho sự trải nghiệm là khoản đầu tư lãi nhất
Khoản đầu tư sinh lời lâu dài nhất không phải là ép con theo một nghề cụ thể, mà là cho con cơ hội được trải nghiệm đủ nhiều để hiểu mình hợp với điều gì.
Định hướng nghề nghiệp không chỉ là gọi tên một công việc trong tương lai. Đó là quá trình giúp con xây dựng tâm thế sẵn sàng học hỏi, khả năng tự quan sát bản thân và dần nhận ra điểm mạnh, điểm yếu, điều khiến mình hứng thú và điều khiến mình mệt mỏi.
Bởi chỉ khi con hiểu mình đủ rõ, những lựa chọn phía trước mới không còn là sự áp đặt, mà trở thành quyết định đến từ sự trưởng thành bên trong.
Xin đừng để những hình dung đóng khung của người lớn làm hẹp đi tương lai rộng mở của con trẻ. Hãy để con được đi tìm chính mình và nhiệm vụ của chúng ta là kiên nhẫn đồng hành cùng con trên hành trình đó.